Jak współcześnie wygląda wybijanie monet?

Opublikowany 01-04-2019

Współczesna produkcja monet i medali kolekcjonerskich to fascynujące połączenie wizji artystycznej, wielowiekowego rzemiosła oraz nowoczesnych technologii menniczych. Wybijanie monet jest zwieńczeniem długiego, wieloetapowego procesu, który rozpoczyna się od koncepcji i przygotowania projektu, a kończy kontrolą jakości oraz zabezpieczeniem gotowego numizmatu. Każdy z tych etapów wymaga dużej precyzji zarówno ze strony artystów i projektantów, jak i mincerzy oraz technologów.

Proces twórczy – od koncepcji do projektu

Koncepcja i dokumentacja

Każdy numizmat rozpoczyna się od wyboru konkretnego tematu, który ma upamiętniać. Zaproszony do współpracy artysta – najczęściej doświadczony medalier, ponieważ projektowanie wymaga odpowiedniego wyczucia formy i kompozycji – rozpoczyna pracę od wnikliwej analizy źródeł merytorycznych. Medalierzy analizują dokumenty historyczne, materiały biograficzne, archiwa oraz opracowania naukowe, co pozwala stworzyć projekt osadzony w odpowiednim kontekście i dopracowany pod względem historycznym.

Tworzenie fizycznego i cyfrowego projektu

Po zaakceptowaniu wstępnych założeń merytorycznych proces projektowy może przebiegać tradycyjnie, cyfrowo lub łączyć obie te metody:

• Tradycyjna metoda rzeźbiarska: projektant przygotowuje zarys kompozycji w programie graficznym, po czym wykonuje płaski krążek gipsowy o średnicy 20–21 centymetrów i nanosi na niego ołówkiem szkic. Kolejnym krokiem jest modelowanie reliefu w specjalnej plastelinie. Po zaakceptowaniu projektu na podstawie modelu z plasteliny wykonywany jest model gipsowy, który następnie podlega ręcznemu szlifowaniu, czyszczeniu, wygładzaniu i odkuwaniu.
• Współczesna metoda cyfrowa: choć tradycyjna rzeźba nadal odgrywa ważną rolę, modele gipsowe są dziś stosowane coraz rzadziej. Coraz większe znaczenie ma specjalistyczne oprogramowanie do modelowania przestrzennego, takie jak ArtCAM.
• Podejście hybrydowe: stosuje się również połączenie obu metod. Elementy organiczne, takie jak portrety, mogą być rzeźbione ręcznie w plastelinie i opracowywane w modelu gipsowym, natomiast drobniejsze elementy tła, napisy, motywy fauny i flory czy elementy architektoniczne mogą być projektowane cyfrowo.

Po zaakceptowaniu wstępnego projektu awersu, rewersu oraz rantu przez zleceniodawcę i technologów mennicy poszczególne elementy zostają połączone w spójną całość i zapisane w formacie cyfrowym.

Więcej o tym, jak powstają monety i medale, przeczytasz na blogu Skarbnicy Narodowej.

Model 3D i prototypy cyfrowe

Wszystkie projekty – niezależnie od tego, czy powstały na podstawie fizycznego modelu gipsowego, czy bezpośrednio na komputerze – muszą zostać przekształcone do postaci cyfrowej.

• Jeśli projekt powstał w formie modelu gipsowego, jest on skanowany przestrzennie, a następnie przekształcany w model 3D przy użyciu specjalistycznego oprogramowania.
• Kolejnym krokiem jest wykonanie fizycznego prototypu numizmatu za pomocą druku 3D. Taki prototyp pozwala ekspertom dokładnie ocenić, jak będzie prezentował się gotowy numizmat, wykryć ewentualne niedoskonałości plastyczne lub technologiczne oraz wprowadzić niezbędne poprawki przed przygotowaniem stempli i rozpoczęciem bicia monet.

Stempel menniczy – klucz do precyzyjnego bicia

Narzędziem bezpośrednio odpowiedzialnym za wybijanie monet jest stempel menniczy, na którym znajduje się negatyw wzoru przyszłego numizmatu.

Grawerowanie i obróbka stempla

Na podstawie cyfrowego modelu 3D specjalistyczne maszyny grawerują wzór na stemplu wykonanym z hartowanej stali, co zapewnia mu odpowiednią wytrzymałość podczas pracy prasy menniczej. Aby uzyskać odpowiednią trwałość i jakość powierzchni, stemple poddawane są kolejnym etapom obróbki:

1. ręcznemu polerowaniu,
2. chromowaniu,
3. dodatkowemu hartowaniu.

Kontrola i rodzaje stempli

Gotowy stempel przechodzi szczegółową weryfikację przy użyciu specjalistycznego mikroskopu cyfrowego. Każda linia, kontur i tekstura są porównywane z cyfrowym modelem 3D. Eksperci i technolodzy sprawdzają poprawność odwzorowania detali oraz zgodność stempla z zatwierdzonym projektem.

W zależności od przeznaczenia monet stosuje się różne rodzaje stempli:

• Stempel zwykły – stosowany m.in. do produkcji monet obiegowych oraz wielu monet bulionowych.
• Stempel lustrzany – stosowany przy produkcji monet kolekcjonerskich. Wymaga odpowiedniego przygotowania i wypolerowania powierzchni stempla na wysoki połysk, dzięki czemu tło monety uzyskuje charakterystyczny lustrzany połysk, kontrastujący z matowymi elementami wzoru.

Wybijanie monet – jak przebiega proces bicia?

Gdy stempel przejdzie kontrolę jakości, zostaje zamontowany w prasie menniczej. Bicie monet polega na odciskaniu wzoru na przygotowanych wcześniej krążkach menniczych pod wpływem odpowiednio wysokiego nacisku.

Przed rozpoczęciem produkcji precyzyjnie dobiera się parametry pracy prasy, w tym siłę nacisku i czas jego trwania. Parametry te są dostosowywane do rodzaju wykonywanego numizmatu.

Bicie monet obiegowych a kolekcjonerskich

Proces wybijania monet różni się w zależności od rodzaju wykonywanych numizmatów:

• Monety obiegowe – są bite za pomocą wydajnych pras menniczych, które mogą produkować nawet do 750 monet na minutę.
• Monety kolekcjonerskie i medale – są wybijane w znacznie wolniejszym tempie, z większą dbałością o precyzyjne odwzorowanie detali. Krążki wykonane z metali szlachetnych często umieszcza się w prasie ręcznie.
• Przykład zastosowania wysokiego nacisku – przy wybijaniu medali, takich jak medal Pokojowej Nagrody Nobla w Mennicy Norweskiej, wykorzystuje się prasy o maksymalnym nacisku do 1250 ton. Samo bicie odbywa się z naciskiem 500 ton i jest powtarzane dwukrotnie w celu dokładnego odwzorowania głębokiego reliefu.

Kontrola jakości i obróbka ręczna

Po zakończeniu bicia monet gotowe numizmaty przechodzą szczegółową ocenę techniczną. Kontrolerzy sprawdzają precyzję odwzorowania detali, jakość powierzchni, a także parametry fizyczne, takie jak średnica, grubość oraz masa. Wszystkie parametry muszą być zgodne ze specyfikacją techniczną.

W przypadku medali artystycznych wykonywanych tradycyjnymi metodami i pozbawionych obrzeża, takich jak medal Nobla, po wybiciu może powstać tzw. zadzior, czyli niewielki, ostry nadmiar metalu na rancie. Jest on następnie usuwany przez rzemieślników poprzez ręczne szlifowanie.

Zabezpieczanie i uszlachetnianie – zaawansowane metody

Współczesne mennictwo wykorzystuje szereg metod zwiększających trwałość oraz wzbogacających walory estetyczne monet i medali.

Kąpiel zabezpieczająca

Aby chronić powierzchnię metali szlachetnych przed naturalnymi procesami utleniania, korozją oraz wpływem czynników zewnętrznych, monety mogą być poddawane specjalnej kąpieli, w wyniku której pokrywane są cienką warstwą ochronną polimeru. Powłoka ogranicza kontakt powierzchni metalu z wilgocią i powietrzem, pomagając zachować właściwy stan numizmatu.

Grawerowanie rantu

W przypadku emisji o ograniczonym nakładzie na rancie monety może zostać wygrawerowany indywidualny numer egzemplarza, podkreślający jej kolekcjonerski charakter. Na rantach medali okolicznościowych mogą pojawiać się również dodatkowe inskrypcje, takie jak nazwisko laureata, rok czy dedykacja.

Koloryzacja powierzchni

Współczesne numizmaty są często poddawane procesom koloryzacji. Do najczęściej stosowanych metod nanoszenia barw należą:

1. Druk cyfrowy UV – nanoszenie kolorów za pomocą specjalnego atramentu utwardzanego światłem ultrafioletowym.
2. Tampondruk – precyzyjne nanoszenie farby przy użyciu specjalnego, elastycznego tamponu.
3. Emaliowanie – ręczne lub maszynowe wypełnianie odpowiednio przygotowanych wgłębień w powierzchni metalu płynną emalią.

Przykładem wykorzystania koloryzacji jest moneta wybita z okazji 80. rocznicy Powstania Warszawskiego, która znalazła się w ofercie Skarbnicy Narodowej. Zastosowana na niej czerń wyróżnia znak Polski Walczącej, natomiast czerwień nawiązuje do polskich barw narodowych.

Zabezpieczenie końcowe i pakowanie

Ostatnim etapem przed wysyłką numizmatów do odbiorców jest ich odpowiednie zabezpieczenie i zapakowanie:

• Monety i medale umieszcza się w kapsułach ochronnych, które zabezpieczają je przed kurzem, wilgocią, zarysowaniami oraz śladami palców mogącymi powodować przebarwienia lub uszkodzenia powierzchni.
• Numizmaty w kapsułach umieszcza się następnie w przeznaczonych do tego pudełkach lub ozdobnych folderach.
• Na tym etapie przeprowadza się również końcową kontrolę jakości całego zestawu.

Dzięki wieloetapowemu procesowi produkcji, łączącemu tradycyjne rzemiosło medalierskie z nowoczesnymi technologiami modelowania 3D i obróbki, współczesne monety i medale mogą przyjmować formę niewielkich dzieł sztuki menniczej, w których precyzja wykonania łączy się z artystycznym charakterem projektu.

Koniecznie dowiedz się także od czego zacząć kolekcjonowanie monet!

Podsumowując, powstanie monety lub medalu to wieloetapowy proces, w którym artystyczna wizja spotyka się z tradycyjnym rzemiosłem i nowoczesną technologią. Od pierwszej koncepcji i modelowania projektu, przez przygotowanie stempli i wybijanie monet, aż po uszlachetnianie oraz kontrolę jakości – każdy etap ma znaczenie dla ostatecznego wyglądu numizmatu i precyzji jego wykonania.

Wybijanie monet – najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Jak powstają monety i medale kolekcjonerskie?

Monety i medale kolekcjonerskie powstają w wieloetapowym procesie obejmującym m.in. opracowanie projektu, przygotowanie modelu 3D i stempli menniczych, bicie monet i medali, kontrolę jakości oraz uszlachetnianie powierzchni. W ich produkcji tradycyjne rzemiosło medalierskie łączy się z nowoczesnymi technologiami.

Jak projektuje się monety kolekcjonerskie?

Monety kolekcjonerskie projektuje się metodami tradycyjnymi, cyfrowymi lub poprzez połączenie obu technik. Projekt może obejmować m.in. modelowanie reliefu w plastelinie i gipsie oraz tworzenie elementów w specjalistycznym oprogramowaniu 3D.

Czym jest stempel menniczy?

Stempel menniczy to narzędzie służące do wybijania wzoru na powierzchni monety lub medalu, na którym znajduje się negatyw projektu numizmatu. Wykonuje się go z hartowanej stali, a następnie odpowiednio obrabia i kontroluje przed zamontowaniem w prasie menniczej.

Czym różni się produkcja monet obiegowych od monet kolekcjonerskich?

Produkcja monet obiegowych odbywa się szybko i na dużą skalę, z wykorzystaniem wydajnych pras menniczych. Bicie monet kolekcjonerskich przebiega natomiast wolniej, z większą dbałością o precyzyjne odwzorowanie detali, a część etapów produkcji może być wykonywana ręcznie.