Stop metalu a trwałość numizmatu – przewodnik po kruszcach
Do produkcji numizmatów używa się metali lub stopów. Najbardziej wartościowe są wybijane w złocie lub srebrze. Kiedy są wolne od domieszek, wówczas numizmat wybity jest w czystym kruszcu. Materiał, z którego wykonany jest numizmat świadczy o wartości, ale także wpływa na trwałość monet lub medali. Jeśli to tylko możliwe, każdy kolekcjoner powinien zdobyć dokładne informacje o kruszcu, z jakiego wykonano monety kolekcjonerskie z jego zbioru.
W przeszłości metalami menniczymi, z których bito monety i medale były: złoto, srebro, brąz lub miedź. Stop danego metalu ma wpływ na wiele czynników dotyczących numizmatów, jednym z najważniejszych jest trwałość. Wiedza dotycząca kruszcu i jego wytrzymałość potrzebna jest każdemu kolekcjonerowi do wyceny, ale także do wyboru optymalnego sposobu przechowywania. Właściwości poszczególnych metali wpływają nie tylko na odporność monet na uszkodzenia, lecz także na ich wygląd oraz sposób starzenia się z upływem czasu. Złoto cechuje się wysoką odpornością na korozję, podczas gdy srebro może z czasem pokrywać się naturalną patyną, a miedź i brąz ulegają charakterystycznym procesom utleniania. Znajomość tych właściwości pozwala kolekcjonerom lepiej dbać o swoje zbiory, właściwie oceniać stan zachowania numizmatów oraz dobierać odpowiednie metody ich pielęgnacji i przechowywania.
Złoto
Jeśli chodzi o złote monety, to z niemal idealnie czystego bite są monety, oznaczone jako próba 999/1000. Oznacza ona że moneta zawiera 99,9% złota. Najlepszym przykładem jest kanadyjska moneta bulionowa z liściem klonowym. Polska numizmatyka też może pochwalić się takim okazem i jest nim moneta bulionowa z orłem bielikiem. Niestety złote medale oraz monety charakteryzują się miękkością, co wpływa na ich wytrzymałość i odporność. Z tego też powodu kiedyś stosowano podwójny system bijąc monety okolicznościowe w czystym złocie, a do obiegu codziennego w jego gorszej wersji. Co ciekawe, w Wielkiej Brytanii złoto mieszano z miedzią, dzięki czemu uzyskiwano monety o czerwonawym połysku. Niekiedy do łączenia ze złotem używa się srebra – wtedy uzyskuje się jasnożółty odcień złota.
Współcześnie wysokiej próby złoto wykorzystywane jest przede wszystkim do produkcji monet kolekcjonerskich i bulionowych, które nie są przeznaczone do codziennego obiegu. Dzięki temu możliwe jest zachowanie wysokiej zawartości kruszcu bez konieczności zwiększania odporności stopu na intensywne użytkowanie. Dla kolekcjonerów i inwestorów próba złota stanowi jeden z najważniejszych parametrów, ponieważ bezpośrednio wpływa na wartość numizmatu oraz jego atrakcyjność na rynku.
Srebro
Srebrne monety wykonane z czystego kruszcu maja podobny problem – są zbyt miękkie. Nie przeszkodziło to jednak bić ogromnych ilości monet z tego kruszcu w Ameryce Łacińskiej. W Wielkiej Brytanii do bicia pensów łączono srebro z miedzią, a następnie w ramach oszczędności powstawały srebrne medale i monety o próbie 750, a później także 500 i 333. Jednak najniższej jakości srebro używano do produkcji bilonu w Holandii, gdzie zawierał on 25% tego kruszcu i aż 75% miedzi.
Obniżanie próby srebra było przede wszystkim sposobem na zmniejszenie kosztów produkcji monet przeznaczonych do codziennego obiegu. Większa domieszka miedzi zwiększała również twardość stopu, dzięki czemu monety były bardziej odporne na ścieranie i uszkodzenia mechaniczne. Z punktu widzenia współczesnego kolekcjonera próba srebra stanowi jeden z podstawowych parametrów wpływających na wartość numizmatu oraz jego atrakcyjność kolekcjonerską. Informacja o składzie stopu pozwala także lepiej zrozumieć realia gospodarcze i politykę menniczą państwa, które wyemitowało daną monetę.
Nordic Gold
Stop o znacznie lepszej trwałości i kolorze ciemnego złota to tzw. Nordyckie Złoto (nordic gold). Wbrew pozorom w składzie nie zawiera złota. Składa się natomiast w 89% z miedzi, po 5% z cynku i aluminium i 1% cyny. Nordic Gold ma mniejszą gęstość od prawdziwego złota, dzięki czemu łatwo można je rozróżnić. Monety z tego stopu powinno przechowywać się w kapslach, aby nie traciły blasku i nie pokryły się patyną. Wykonane z nordyckiego złota numizmaty są tanie, co pozwala na kolekcjonowanie ich pasjonatom o różnym zasobie portfela.
Stop ten wyróżnia się wysoką odpornością na ścieranie i korozję, dlatego doskonale sprawdza się w produkcji monet obiegowych, które są intensywnie użytkowane. Choć numizmaty z tego stopu nie mają wysokiej wartości kruszcowej, mogą z czasem zyskać znaczenie kolekcjonerskie, zwłaszcza jeśli pochodzą z limitowanych emisji lub wyróżniają się rzadkimi odmianami. Dzięki trwałości materiału nawet egzemplarze pozostające przez wiele lat w obiegu często zachowują czytelne detale i estetyczny wygląd.
Inne stopy
Inne stopy, o których warto wspomnieć i które zna numizmatyka, to m. in. miedzionikiel, będący mieszanką miedzi i niklu. W Polsce do bicia monet obiegowych o najniższych nominałach (1, 2 oraz 5 groszy) używano mosiądzu (połączenia miedzi, cynku i odrobiną manganu), a w ostatnim czasie, od 2017 roku, stali pokrytej mosiądzem. 10, 20, 50-groszówki oraz monety o nominale 1 złoty wykonane są z miedzioniklu Monety dwu- i pięciozłotowe mają rdzeń wykonany z miedzioniklu, a pierścień – z brązalu. Wszystkie wspomniane stopy charakteryzują się wysoką trwałością, co pozwala z powodzeniem stosować je do produkcji monet obiegowych, będących w stałych, długoletnim użytkowaniu.
Dobór odpowiedniego stopu metalu stanowi kompromis między trwałością, kosztami produkcji a estetyką monety. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych materiałów współczesne monety obiegowe są odporne na ścieranie, korozję oraz intensywne użytkowanie przez wiele lat. Dla kolekcjonerów znajomość składu stopów ma znaczenie nie tylko przy identyfikacji numizmatów, lecz także przy ich właściwym przechowywaniu i pielęgnacji. Poszczególne metale i stopy różnią się bowiem podatnością na utlenianie oraz powstawanie patyny, co wpływa na wygląd monet wraz z upływem czasu.
Podsumowując, rodzaj metalu i jego stopu ma istotne znaczenie dla trwałości, wyglądu oraz wartości numizmatów. Znajomość właściwości złota, srebra i innych stopów menniczych pozwala nie tylko lepiej zrozumieć historię mennictwa, lecz także świadomie oceniać, przechowywać i pielęgnować kolekcję. To właśnie wiedza o materiale, z którego wykonano monetę lub medal, stanowi jeden z fundamentów świadomego kolekcjonowania.
Z jakich metali wybijane są monety? Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
Z jakich metali są monety?
Monety wykonuje się zarówno z metali szlachetnych, takich jak złoto i srebro, jak i z trwałych stopów metali, m.in. miedzioniklu, mosiądzu, brązalu, stali pokrytej mosiądzem oraz nordyckiego złota. Wybór materiału zależy od przeznaczenia monety oraz wymaganej trwałości.
Z jakiego metalu zrobiona jest złotówka?
Współczesna moneta o nominale 1 złoty wykonywana jest ze stali pokrytej miedzią i niklem. Starsze egzemplarze, bite do 2019 roku, produkowano z miedzioniklu, czyli stopu miedzi i niklu.
Jaki jest skład metalu, z którego wykonana jest moneta?
Skład metalu zależy od nominału, kraju emisji i roku wybicia monety. W przypadku współczesnych polskich monet obiegowych stosuje się m.in. stal pokrytą mosiądzem, miedzionikiel oraz połączenie miedzioniklu i brązalu w monetach bimetalicznych.
O Autorze
